Anasayfa » Uncategorized » Cümlenin Öğeleri

Cümlenin Öğeleri

CÜMLENİN ÖGELERİ

Duygu,düşünceyi dile getiren söz öbeklerine cümle denir.Cümle genel olarak özne,yüklem gibi ana;nesne,dolaylı tümleç,zarf tümleci gibi yardımcı öğelerden oluşmaktadır.

YÜKLEM

Cümlenin en önemli elemanıdır.Cümlede yüklemi bulmak için herhangi bir kelimeye soru soramayız.Çünkü yüklem kendi başına bir cümledir.Yüklemi çekimli durumda buluan sözcüklerden anlarız.

Bakıyorum” sözcüğü “bakmak” eyleminin şimdiki zamanla çekimlendiği gösteriyor.

“Yapraklar sonbaharda dökülür”

Cümlesinde dükülür kelimesi yüklemi ifade eder.

 

ÖZNE

Cümlede özne olmazsa olmazlarındandır.Yükleme sorulan “kim” ve “ne” sorularına cevap veren kelime veya kelime gruplarına denir.

Örneğin;

Ali,bugün dışarıda futbol oynayacak.

Yukarıda cümlede yüklem “oynayacak ” olduğu için yükleme “kim” sorusunu soruyoruz.”Kim oynayacak?” Ali oynayacak.Demek ki yükleme kim sorusunu sorduğumuzda cevap olarak “Ali” kelimesi geldiği için özne “Ali” olucaktır.

Bazı cümlelerde ise “kim” sorusuna cevap bulamayız.Ama bu da demek oluyor ki cümlede özne yok.Hayır bu yargıya kapılmayın.Çünkü işi yapan belli değil ama etkilenen öğe varsa bu tür öznelere sözde özne denmektedir.

Sözde özneye örnek verirsek;

“Ev çok güzel temizlendi.”

Yukarıdaki cümlede yüklem “temizlendi”.Yükleme “Ne Temizlendi?” sorusunu sorarsak bize “ev” cevabını verecektir.

Bazı cümlelerde ise özne bulunmayabiliyor.Açıklarsak eylemi yapan öğe cümlede olmuyor.

“Karlı havalarda dışarı çıkılmaz.”

cümlesinde “ne çıkılmaz?,kim çıkılmaz?” sorularına cevap alamadığımızdan dolayı cümlede özne yoktur.

NESNE

Cümlede yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. Yükleme sorulan “kimi, neyi, ne” sorularına cevap verir.

Nesneler hâl ekini alıp almamalarına göre iki grupta incelenir.

 

1. Belirtili Nesne

Nesne görevinde bulunan söz, “-i” hâl ekini almışsa, nesneye belirtili nesne denir.

“Kitabı öğretmenden aldı.”

cümlesinde “kitabı” nesnesi “-i” hal eki aldığından belirtili nesnedir.

 

2. Belirtisiz Nesne

Nesne görevinde bulunan söz “-i” hâl ekini almamışsa buna, belirtisiz nesne denir.

“Akşama kadar odasında kitap okudu.”

cümlesinde “kitap” nesnesi bu eki almamış ve belirtisiz nesne olmuştur.

 

DOLAYLI TÜMLEÇ

Yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıktığı yeri gösteren ögedir. Yükleme sorulan “-e”, “-de” ve “-den” hâl eklerini alan sorulara aynı ekleri alarak cevap veren sözcük ya da söz öbekleri dolaylı tümleç görevinde bulunur. Soruların ve cevapların aynı ekleri alması zorunluluğu, bunun diğer ögelerle karışmasına engel olur.

“Çözemediği soruları bana sorar.”

cümlesinde altı çizili ögeyi bulabilmek için yükleme “kime” sorusunu soruyoruz. Soru da cevap da aynı eki almış. Öyleyse “bana” sözü dolaylı tümleçtir.

“Akşama eve geç kalmayın.”

cümlesinde altı çizili sözcük de “-e” hâl ekini almıştır. Ancak bu ögeyi bulmak için yükleme “ne zaman” sorusunu soruyoruz. Görüldüğü gibi soru hâl eki almadan soruluyor. Öyleyse bu, “-e” hâl eki almış olmasına rağmen dolaylı tümleç değildir.

Aynı durumu “-de” ve “-den” eklerinde de görebiliriz.

“Sabah erkenden dağa çıkacağız.”

“Öğrenciler henüz dersten çıkmadı.”

“Okulun bahçesinde top oynadık.

cümlelerindeki altı çizili sözler dolaylı tümleçtir.

 

ZARF TÜMLECİ

Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, koşulunu vb. bildiren ögelerdir. Bunların her biri değişik bir soruyla bulunur.

“Yazın bol bol kitap okuyacağım.”

cümlesindeki altı çizili zarf “ne zaman”,

“Arabamız engebeli yolda ağır ağır ilerliyordu.”

cümlesinde altı çizili zarf “nasıl”,

“Çocuğun dersleri şaşılacak kadar iyiydi.

cümlesindeki altı çizili zarf “ne kadar”,

“Ayakkabıları içeri alın.”

cümlesindeki altı çizili zarf “nereye” sorusuna cevap vermiştir. Yükleme sorulan bu sorulara cevap veren ögeler daima zarftır.

 

CÜMLE VURGUSU

Cümlede asıl anlatılmak istenen öge vurgulanır. Biz konuşurken, önemsediğimiz ögeyi cümlenin herhangi bir yerinde ses tonumuzu yükselterek vurgulayabiliriz. Ancak yazıda bunu yapamayacağımızdan, vurgulamak istediğimiz ögeyi yükleme yaklaştırırız. Yani cümlede yükleme en yakın öge, en çok vurgulanan ögedir.

“Babam bizi dün fuara götürdü.”

cümlesinde yükleme en yakın olduğu için dolaylı tümleç,

“Babam bizi fuara dün götürdü.”

cümlesinde yükleme en yakın olduğu için zarf tümleci;

“Babam fuara dün bizi götürdü.”

cümlesinde yükleme en yakın olduğu için nesne;

“Dün fuara bizi babam götürdü.”

cümlesinde yükleme en yakın olduğu için özne vurguludur.

 

ARA SÖZ

Cümleyi söylerken söz arasına sıkıştırılan, bazen bir ögenin açıklayıcısı, bazen cümle dışı unsur olan söz veya söz öbeklerine ara söz denir.

“Büyüdüğüm o güzel şehri, Bursa’yı, asla unutamam.”

cümlesinde “Bursa’yı” ara sözü cümlenin nesnesinin açıklayıcısı olarak kullanılmıştır.

Ara söz daima açıkladığı ögeden sonra gelir.

 

 

 

 

 

 

 

 

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*


3 × = onbeş

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>